داریان سامان
کێشەی پێنەدانی مووچە لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە بابەتێکی ڕاستەقینەی سیاسی و ئابوورییە کە لە ڕۆژنامە و میدیاکاندا باسی لێوە دەکرێت.
بەپێی زانیارییە نوێیەکان، ئەمە بابەتێکە دەربارەی کێشەی پێنەدانی مووچە لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستان:
پێنەدانی مووچە لە هەرێمی کوردستان: قەیرانێکی درێژخایەنی ئابووری
پاشخانی مێژوویی
قەیرانی مووچە لە هەرێمی کوردستان ساڵانێکە درێژەی هەیە و کاریگەری قورسی لەسەر ژیانی فەرمانبەران و خێزانەکانیان هەیە. ئەم قەیرانە سەرەتا لە ساڵی ٢٠١٤دا دەستی پێکرد کاتێک حکومەتی هەرێمی کوردستان دەستی بە فرۆشتنی نەوت بە شێوەی سەربەخۆ کرد بەبێ ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا، کە بووە هۆی وەستاندنی بودجەی فیدراڵی.
ستاتیستیکی پێنەدانی مووچە
بەپێی ئامارە فەرمییەکان لە نێوان ساڵانی ٢٠١٥ تا ٢٠٢٥دا:
شێوازی پێدانی مووچە:
• لە کۆی ١٣٢ مانگدا، تەنها ٧٠ مانگ مووچە بە تەواوی دراوە
• ٤٤ مانگ مووچە بە کەمکردنەوە (١٨٪ تا ٧٥٪) دراوە
• ١٨ مانگی تریش بە تەواوی نەدراوە
کەموکورتییە داراییەکان:
• حکومەت نزیکەی ٣٠٫٨ تریلیۆن دینار (نزیکەی ٢١ میلیار دۆلار) قەرزدارە بە فەرمانبەرانی
• هەر فەرمانبەرێک لەم ماوەیەدا نێوان ٤٠ تا ٥٠ میلیۆن دینار زیانی بەرکەوتووە
حکومەتی نێچیرڤان بارزانی (٢٠١٥-٢٠١٩)
• لە ٥٤ مانگی حوکمڕانیدا، تەنها ١٥ مانگ مووچە بە تەواوی دراوە
• ٣٤ مانگ مووچە کەمکراوەتەوە یان دواخراوە
• ٥ مانگی تریش بە تەواوی نەدراوە
• لە ساڵانی ٢٠١٦ و زۆربەی ٢٠١٧دا، فەرمانبەران تەنها ٢٥٪ی مووچەیان وەرگرتووە
• قەرزی کۆی ئەم ماوەیە ١٠٫٥٩٨ تریلیۆن دینار بووە
حکومەتی مەسرور بارزانی (٢٠١٩-ئێستا)
• لە ٧٨ مانگی حوکمڕانیدا، ٥٥ مانگ مووچە بە تەواوی دراوە
• ١٠ مانگ مووچە بە کەمکردنەوە دراوە
• ١٣ مانگی تریش بە تەواوی نەدراوە (بە تایبەتی لە ساڵی ٢٠٢٠دا)
کێشە تایبەتەکانی ساڵی ٢٠٢٠:
• ساڵێکی قورس بوو تەنها یەک مووچە بە تەواوی درا
• ٤ مووچە دواخرا و ٧ مانگی تریش بە تەواوی نەدرا، هەرچەندە داهاتی نەوت و پارەی زیاتری لە بەغدا وەرگیرا
ڕێگاکانی کەمکردنەوەی مووچە
١. دواخستنی مووچە
• لە چەندین ساڵدا مووچەی مانگی دەیەم و یازدەهەم و دوازدەهەم دواخراوە
• بۆ نموونە لە ساڵی ٢٠٢٤دا مووچەی مانگی کانوونی یەکەم نەدرا و لە ٢٠٢٥دا دوو مووچەی کۆتایی ساڵ دواخراون
٢. کەمکردنەوەی ڕێژەیی
• لە چەند مانگدا ٢١٪ی مووچە بڕدراوە
• لە مانگێکدا ١٨٪ی مووچە بڕدراوە
• لە ساڵانی ٢٠١٦ و ٢٠١٧دا تەنها ٢٥٪ی مووچە دراوە
٣. وەستاندنی بەرزکردنەوەی پلە
• لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ەوە بەرزکردنەوەی پلە و مووچە بە تەواوی وەستێنراوە
• فەرمانبەران دوو بەرزکردنەوەی پلەیان لە دەست داوە
• قەرزی کۆی ئەم بەرزکردنەوەی پلانە ٦٫٣٩ تریلیۆن دینارە
هۆکارەکانی پێنەدانی مووچە
لایەنێکی حکومەتی هەرێم:
• کێشەی نەوت: لە مارچی ٢٠٢٣ەوە هەناردەکردنی نەوت وەستا و داهاتێکی گەورەی لە دەست دا
• شەڕی داعش: لە ساڵی ٢٠١٤دا ڕووبەڕووی قەیرانی دارایی گەورە بووەوە
• کۆڤید-١٩: ساڵی ٢٠٢٠ کاریگەری قورسی لەسەر ئابووری هەرێم هەبوو
لایەنێکی پەیوەندی لەگەڵ بەغدا:
• بەغدا دەیەوێت کۆنترۆڵی نەوت و خاڵە سنوورییەکان و داهاتی ناوخۆیی بکات
• داوا دەکات مووچە بە شێوەی ئەلیکترۆنی و لە ڕێگەی بانکەکانەوە بدرێت
• هەرێم ئەم شێوازە ڕەت دەکاتەوە چونکە دەترسێت کۆنترۆڵی نەوت و داهات لە دەست بدات
.
About the Author
